Analitik Etüd Çalışmaları Stratejik Plan Danışmanlık Hizmetleri

Kağıthane Projesi

1. Çalışmanın Kapsamı

İBB Başkanlığının talebi üzerine Haziran 2005’de İMP’ye aktarılan 22 Kentsel Tasarım, Dönüşüm, Yenileme alanlarının en önemlilerinden biri de Kağıthane Kentsel Dönüşüm alanıdır.  İMP tarafından hazırlanan 1:100.000 İstanbul İl Çevre Düzeni Planı ile 1:25.000 master plan ve buna bağlı çevresel, ekonomik, toplumsal sürdürülebilirlik amaçlı Özel Proje Alanlarında Kağıthane – Cendere bölgesi Kentsel Dönüşüm Alanı olarak belirtilmiştir.

1/100 000 ölçekli İstanbul İl Çevre Düzeni Planı’ na bağlı olarak  kentin gelişim stratejileri tanımlanırken, ekolojik sürdürülebilirlik çerçevesinde Merkezi İş Alanı,MİA’nın kuzeye gelişiminin engellenerek, bu yöndeki mevcut gelişmesinin rehabilite edilmesi ve Merkezi İş Alanı ( MİA) gelişiminin, bu gelişime bağlı yol ağı ile birlikte kontrollü bir şekilde yönlendirilmesi amaçlanmaktadır.

Kâğıthane, Topkapı, Bayrampaşa, Gaziosmanpaşa sanayi alanlarının bir kısmının boşaldığı ve ticaret-hizmetler fonksiyonuna dönüşme eğiliminde olduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda, Kâğıthane’nin alt merkez olmak üzere; fonksiyon değiştirerek, ‘Çalışma Alanı’ olarak belirlenmesine, öncelikli olarak eğitim, kültür endüstrileri, sosyal ve kültürel tesisler (konferans, kongre, sanat, kültür ve eğlence merkezleri, eğlence ve sergi mekânları, müzeler), sağlık, kentsel hizmet ve ticaret- hizmet alanları bulunması yönünde plan kararları üretilmiştir.

  • Kağıthane’de öncelikli olarak fiziksel yapıda gelişim sağlanması ile gerekli teknik ve sosyal altyapıya sahip, eğitim ve kültür endüstrilerini içerisinde barındıran, karma kullanımlı “ MİA “ Merkezi İş Alanı fonksiyonuna dönüşümünün sağlanması,
  • Yakın çevresindeki iş ve finans merkezi olan ve yüksek katlı yapılaşmanın yoğun olarak bulunduğu Büyükdere-Levent aksındaki Merkezi İş Alanı aktivitelerinin fazla yükünü ve ileride oluşacak talepleri üstlenecek bir ticaret alanına dönüştürülmesi,
  • Kağıthane Deresi üzerindeki Sadabad ve Cendere Parkları arasında kalan, çoğu bugün için işlevini yitirmiş ve kullanılmayan sanayi yapılarının kültür endüstrilerine hizmet vermek amacıyla kullanılması hedeflenmektedir.

2. Çalışmanın İçeriği
Kağıthane ilçesi, Haliç Körfezi’ne dökülen derenin vadisinde bulunan eski kağıt imalathanelerinden ismini almaktadır. 17. yüzyıldan itibaren halkın en çok kullandığı mesire yerlerinden biri olan vadi, Lale Devri döneminde yapılan Sadabad Kasrı ve çevresinde yapılan peyzaj düzenlemeleri ile oldukça önemli bir rekreasyon merkezi haline gelmiştir. 1950’ lerde Haliç ve çevresinin sanayi bölgesi olarak kullanılmaya başlanmasıyla, Kağıthane Vadisi boyunca sanayi yapıları ve imalathaneler yer seçmeye başlamıştır.

Haliç ve çevresindeki sanayi alanları zamanla kentin dışına taşınmış, iç deniz temizlenmiş ve çevredeki endüstri yapıları kültür-eğitim başta olmak üzere tekrar değerlendirilmeye başlamıştır. Kağıthane vadisinde yer alan sanayilerin ise bu çerçevede kaldırılıp vadinin bir bütün olarak tekrar ele alınması ve kentsel tasarım projesinin yapılması gündeme gelmiştir. Bu bağlamda, sanayinin hizmet sektörüne dönüşmesi ve alandaki yapıların ticaret aktiviteleri ve dere ile ilgili rekreasyon aktivitelerini içinde barındıran bir mekansal düzenlemenin yapılması uygun bulunmuştur.

Buna ek olarak, Mayıs 2006’da onaylanan 1/100 000 Çevre Düzeni Planı’nda Taksim-Şişli-Büyükdere aksında sıkışan merkezi iş alanı işlevlerinin Haliç’in kuzeyinden, Kağıthane üzerinden önerilen raylı sistemler yardımıyla batıya kaydırılması ve ardından; güneye Bayrampaşa Sanayi Alanı’nın dönüşümüne de katkı verecek şekilde yönlendirilerek, ana demiryolu ve denizyolu sistemine bağlanması hedeflenmiştir.

Bütün bu veriler ışığında, Kağıthane Alt Merkez Kentsel Tasarım Projesi’ne altlık niteliğinde olan bir analiz ve sentez çalışması yapılmış ve ön proje niteliğinde bir master plan geliştirilmiştir.

Proje alanı ele alınırken, öncelikle mevcut durum üzerinde durularak, Kağıthane ilçesi ve daha özelde Kağıthane Vadisi’nin tüm İstanbul ili içindeki konumu, ilişkileri analiz edilmiştir. Bu bağlamda, alanın İstanbul kenti içindeki konumu, ulaşım ilişkileri, eğim analizleri, mülkiyet yapısı, sanayi alanlarının dağılımı… gibi analizler yapılmıştır.

3. Konum: Metropoliten ölçekteki merkez ve alt merkezler sisteminde, Kağıthane önemli bir konumda yer almaktadır.
Proje alanı, Haliç’in kuzeyinde yer alan ve çoğu bugün için işlevini yitirmiş ve kullanılmayan sanayi yapılarının bulunduğu bir alandır. Haliç’in coğrafi ve jeolojik olarak bir devamı sayılabilecek alan, vadi formasyonuna sahiptir ve proje alanı boyunca kuzey-güney doğrultusunda Kağıthane Deresi uzanmaktadır.

Haliç’in bir devamı niteliğinde olmasının yanı sıra, proje alanı aynı zamanda İstanbul’un iş ve finans merkezi olan ve yüksek katlı yapılaşmanın yoğun olarak bulunduğu Büyükdere-Levent MİA koridorunun etki alanındadır. Proje alanı bu bağlamda stratejik bir konuma sahiptir.
Proje alanı aynı zamanda, kentin en önemli iki ulaşım koridoru olan ve Avrupa ve Anadolu yakasını birbirine bağlayan boğaz köprülerinin güzergahı olan E-5 ve TEM karayolları arasında bulunmaktadır.

Kağıthane Alt Merkez proje alanı, büyüklük itibariyle İstanbul’daki diğer büyük ölçekli proje alanlarıyla ve metropoliten ölçekteki alansal kullanımlarla yarışır niteliktedir.

Bugün Kağıthane Vadisi’nde sanayi alanları ile tarif edilen alan, oldukça önemli ulaşım koridorları ile çevrelenmektedir. Boğaz köprülerinin devamı olan TEM ve E-5 otoyolları, Kağıthane ilçesinin kuzey ve güney sınırını oluşturmaktadır. Kağıthane Vadisi, coğrafi konumu itibariyle, güneyinde ve doğusundaki merkezi iş alanları (MİA) nın etki alanında yer almaktadır. Metropoliten alan ile güçlü ulaşım bağlantılarına sahiptir.

4. Proje yaklaşımları

4.1 Ekolojik Yaklaşım: Alana ilişkin planlama senaryolarının başında, ekolojik yaklaşım senaryosu gelmektedir. Bu senaryoya göre, İstanbul’un kuzeyinde bulunan ormanların yerleşim baskısı altında olması temel problem olarak ortaya çıkmakta, kuzeye doğru gelişimin engellenmesi, kuzeydeki ormanlardan güneye, kentin içine doğru ekolojik koridorlar kurgulanması ve böylece kentin boşluksuz büyüme eğilimine karşı bir çözüm önerisi geliştirilmesi hedeflenmektedir.

Bu yaklaşımda, Kağıthane’nin, İstanbul metropoliten ölçekte kurulması gereken ekolojik koridorlardan en fazla potansiyeli olan, uygulamaya en fazla dönük olan alanlardan biri olduğu vurgulanmaktadır. Bu ekolojik koridorun, Haliç’ten Sadabad Parkı’na kadar uzandığı, Kağıthane Vadisi’nde kesintiye uğradığı gözlenmektedir. Ekolojik hayatın devamlılığı için yeşil alanların sürekliliği önem arz etmektedir. Bu bağlamda, Kağıthane Vadisi özelinde bir kentsel tasarım projesi hazırlanırken, vadi boyunca yeşil sürekliliğin sağlanması dikkate alınmalıdır.

4.2 Mia yaklaşımı: MİA Alt merkez senaryosuna göre Kağıthane vadisi, yakın çevresindeki iş-ticaret merkezi yoğunluğunu kendine doğru çekecek, Büyükdere-Levent aksındaki merkezi iş alanı aktivitelerinin fazla yükünü ve ileride oluşacak talepleri üstlenecek bir ticaret alanı olacaktır. Bu analizde, kentsel arsa üzerindeki yapı yoğunlukları değerlendirilmiş, kat yükseklikleri ile arsadaki yapılaşma miktarları çarpılarak emsal değerlerini gösteren bir harita elde edilmiştir. Daha sonra, bu değerler Büyükdere-Levent iş merkezi koridorundaki mevcut emsal değerleri ile karşılaştırılmıştır. Buna göre, Kağıthane Vadisi’de bulunan az katlı sanayi yapıları, Büyükdere’ye göre düşük emsaller sergilemektedir

4.3 Ulaşım Yaklaşımı: Proje alanı ile ilgili olarak mevcutta iki farklı karayolu projesi söz konusudur. İki proje de, güneydeki E-5 otoyolu ile kuzeydeki TEM otoyolu arasında yeni bir bağlantı yolu önermektedir. Birinci proje, Kağıthane Vadisi üzerinde büyük ölçekli bir yonca kavşak önerisi getirmiştir. Bu ölçekte bir kavşak projesi, kapladığı alan ve onun etki alanının büyüklüğü nedeniyle vadiyi çöküntü alanına dönüştürecek ve dönüşümünün önüne engel teşkil edecektir. İkinci proje, bütün trafik yükünü vadi tabanına taşımakta, ve böylece tabanda bir baskı oluşturmaktadır.

5. Master Plan Önerisi
Önerilen proje, bir master plan (gelişim planı) niteliğindedir. İncelenen planlama yaklaşımlarının değerlendirilmesi sonucu, üç yaklaşımın bir sentezi elde edilmiştir. Bu sentez, önerilen master planın temelini oluşturmuştur. Sentez hazırlanırken, ulaşım, MİA ve ekolojik yaklaşımlar tekrar ele alınıp yorumlanmışlardır.

Master plan hazırlanırken, ilk olarak ulaşım konusu ele alınmıştır. Öneri yol projeleri incelendiğinde, bu güzergahta bir karayolu ihtiyacı olduğu gözlenmektedir.
Bu projede önerilen güzergah, tem otoyoluna kavşakla bağlantı vermeyen, dolayısıyla bu hatta baskı oluşturmayan, ve doğrudan taksim-maslak bağlantısını sağlayan bir hattır.
Bu öneri güzergahın Kağıthane Vadisi ile olan ilişkisi de, vadiyi mümkün olduğunca serbest bırakan, vadi üstünde baskı yapmayan ve vadideki potansiyel kentsel gelişimi parçalamayan niteliktedir. Öneri ulaşım güzergahı, vadiyi rahatlatacak ve vadinin  kullanımını olanaklı kılacaktır. Aynı zamanda Proje alanından geçen metro güzergahları, alandaki dönüşümü tetikleyecek niteliktedir.

Alanın sanayi sektöründen hizmet sektörüne dönüşümü ele alınırken, vadinin iki alt bölgeden oluştuğu ve bu doğrultuda değerlendirilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Birinci bölge olan Kağıthane ilçe merkezinin Kağıthane Deresi’nin kuzey yakında sıkıştığı ve genişleyemediği gözlenmiştir. Bu bağlamda, ilçe merkezinin güneye doğru gelişmesi ve derenin ayırıcı değil birleştirici bir kentsel eleman olarak değerlendirilmesi önerilmiştir. İlçe merkezinin, bu proje kapsamında yapılacak olan meydan düzenlemeleri ve dere çevresi peyzaj düzenlemeleriyle daha yaşanabilir bir mekansal organizasyon sunması hedeflenmiştir.
İkinci bölge, sanayi yapılarının yoğunlaştığı ve büyük parçalardan oluşan mülkiyet yapısının olduğu bölgedir. Metropoliten ölçekte düşünülen alt merkezin bu alanda kurgulanması düşünülmüştür. Bu alan için, Büyükdere-Levent koridorunda bulunan merkezi aktivitelerin bir kısmını çekeceği ve bilişim sektörü için yeni bir odak noktası olacağı senaryosu yazılmıştır.

Master plan geliştirilirken dikkate alınan diğer önemli nokta, alanın coğrafi özellikleri ve tarihi-kültürel değerleridir.